ब्लग - साहित्य / नेपाली चाडपर्व तथा महत्त्वपूर्ण दिनहरु

महाशिवरात्री | कुम्भ संक्रान्ति | सिलाचःह्रे पूजा




आजको दिन शिवको वरिपरि घुमेको छ , शिव ति भगवान जस्को आकार छैन्, जस्लाई आदि र अन्तले विभाजन गर्न सक्दैन, जस्को रिसको विध्वंशले संसारका सम्पूर्ण अवयवहरुलाई छिन्नभिन्न गरिदिन सक्छ, ति शिवको विशेष अनि प्रिय दिन हो आज ।


कुम्भ संक्रान्ति विशेष अडियो सामाग्री

बिसं २०७४ फाल्गुन १ गते

महाशिवरात्री

आजकै पावन दिनमा कुम्भ संक्रान्ति अनि महाशिवरात्री एकैदिनमा पर्न गएको छ । हाम्रो वैदिक सनातन संस्कारमा बर्षको ३६५ दिनमा हरेक दिननै कुनै न कुनै चाडपर्व पर्न जान्थ्यो होला शायद । जीवनका हरेक पलहरु आनन्द अनि स्वतन्त्र रुपले जिउन सिकाउनकालागि भएका पूर्वी दर्शनका यस्ता कुराहरुले त होला पश्चिमाहरु पनि पूर्वतर्फ फर्कन थालेका छन् । हाम्रा चाडपर्वहरु जीवन जिउनका विभिन्न कारणहरु अनि उदेश्यहरुप्रति समर्पित छन्, हरेक चाडले केही न केही सिकाएर अनि झकझकाएरै जान्छन् ।

कति चाडपर्वहरु एतिहासिक घटनाको सम्झनाकालागि, कतिपय विभिन्न सामाजिक कार्यहरु अनि कृषिकार्यहरु जस्तै धान रोप्ने, अन्न भित्र्याउने अनि विजहरु छर्ने आदिजस्ता विषयवस्तुसंग सम्बन्धित छन् । वैदिक नेपाली सनातन संस्कारका यि सबै चाडपर्वहरु अनि तिनका सरल ब्याख्याकासथ नेपाली यादहरुको कोसेली लिएर वर्षदिनभरि यहाँहरु समक्ष आउनेक्रममा आज हामी महाशिवरात्रीको शुभकामना लिएर यहाँको मोबाईल स्क्रिनमा आईपुगेका छौं ।



चन्द्रमासको चौधौ दिन अर्थात नयाँ चन्द्र उदाउनुपूर्वको रातलाई शिवरात्री भनिन्छ, यसअर्थमा वर्षदिनभरि १२ वटा शिवरात्री रहनेमा हरेक वर्षको फाल्गुन महिनाको कृष्ण चर्तुदशीमा पर्ने शिवरात्रीको अध्यात्मिक अनि सांस्कृतिक महत्व अतूलनिय छ । यस रात वैज्ञानिक रुपमै पनि पृथ्वीको उत्तरी ध्रुव यस्तो तरिकाले रहन्छ कि पृथ्वीमा रहेका जीवहरुमा शक्ति अनि गुरुत्वाकर्षणको असाधारण बहाव रहन जाने प्रमाणित गरिएको छ । शायद यसै कारणले होला यस दिन प्रकृतिलेनै मानिसलाई अध्यात्मिक पक्षतर्फ तान्ने विश्वास गरिन्छ । यसै अध्यात्मिक शक्ति, आकर्षण अनि जागरणलाई आफ्नो शरीरमा वहन दिनलाई पनि आज रातभरि जाग्राम बसेर शिवरात्री मनाईने सांस्कृतिक चलनलाई वै

ज्ञानिक रुपमा ब्याख्या गरिएको पाईन्छ । 

अझ नेपाल त झन ईतिहासले पनि आफ्नो दस्तावेजमा समेट्न नसकेको आराध्य देव पशुपतिनाथको देश, विभिन्न पुराण अनि धार्मिक दस्तावेजमा उल्लेख गरिएको श्लेषमान्तक वनजस्तो पवित्र चरनभूमी, कैलाशको शितल छायाँ परेको भूमी अनि हिन्दुहरुको आस्थाको भूमी । आज पशुपतीनाथमा विशेष घुईँचो रहन्छ, आज पशुपतिनाथको जनसागरलाई एउटा धार्मिक कुम्भको रुपमा ब्याख्या गर्न सकिन्छ । साधूहरुको ब्यापक उपस्थिती रहन्छ आज पशुपतीमा, विभिन्न कुरामा सिद्धता हासिल गरेका अनि यो हामी बसिरहेको समाजभन्दा परको अध्यात्म अनि सन्यास जीवन व्यतित गरिरहेका साधूहरु भारत अनि नेपालका विभिन्न भागहरुबाट पशुपतिनाथ दर्शन, भ्रमणकालागि आउने गर्दछन् । फर्कने बेला उनिहरुलाई पशुपती विकास कोषले दक्षिणा अनि भेटी सहित औपचारीक विदा दिने चलन पनि छ ।

आजको दिन शिवको वरिपरि घुमेको छ , शिव ति भगवान जस्को आकार छैन्, जस्लाई आदि र अन्तले विभाजन गर्न सक्दैन, जस्को रिसको विध्वंशले संसारका सम्पूर्ण अवयवहरुलाई छिन्नभिन्न गरिदिन सक्छ, ति शिवको विशेष अनि प्रिय दिन हो आज ।

शिव अर्थात त्यो तत्व जुन छ पनि र छैन पनि, आजको आधूनीक विज्ञानले सम्पूर्ण कुराहरु जुन श्रोतबाट आउँछ त्यसैमा विलिन हुन्छन् भनि अणु अनि परमाणु अवयवहरुको प्रमाण खोजिरहँदा भएर पनि नभएका यी भगवान शिवको अस्तित्वले संसार अनि श्रृष्टीलाई एउटा दृष्टान्त दिईनैरहेको छ । विज्ञानले धेरै अध्यनपछी संसारका हरेक कुराहरु अनि जीवहरु ब्रह्माण्डका तत्वरुपी शक्तिबाट बन्ने र तिनैमा विलिन हुने निष्कर्षमा पुगेको छ, यस ब्रह्माण्डका एउटा शक्तिका अनेक स्वरुपहरुमा हावा, पानी, आगो, आकाश अनि माटो रहेको पञ्चतत्वकारुपमा ब्याख्या गरिन्छ । यिनै तत्वहरुबाट हामी सबै निर्मित छौं, ब्रहमाण्डका यि सम्पूर्ण स्वरुपको एउटै श्रोत भगवान शिव हामी सामु अनेक स्वरुपमा छन् ।

यो हावा, सुख्खा यो फाल्गुनको महिनामा उडेका झरेका पातहरु, पलाएका पालुवादेखि छरिएको बिजले माटोमा अङ्कुरण गर्ने स्वरुपसम्ममा त्यो निराकार शिवतत्वको उपस्थिती छ । धर्म अनुसार नाम फरक होला, ब्याख्या फरक होला तर शिवतत्वका सृजनाकारुपमा हामी रहेका छौं । के बालक के वृद्ध अनि के वयस्क ? आज नारी पुरुष, स्वदेशी विदेशी आदि सबैको घुँईचोले शिवालयहरु भरिएका हुन्छन्, हामीमध्य धेरैले शिवलाई गाँजा भाँङ धतूरो आदि सेवन गर्ने एउटा अचम्मको भगवानपात्रका रुपमा अपब्याख्या या अल्पब्याख्या गरिरहेका हुन सक्छौं तर शिवका यि सम्पूर्ण बानीभित्र सृष्टी अनि समाजको गहिराई लुकेको छ ।

शिव तिनै हुन् जस्ले विष पिएर निलकण्ठ भएर गोँसाईकुण्ड पर्वतमा पुगे, शिव तिनै करुणामयी पात्र हुन् जसले पत्नी सतीदेवीको असामहिक मृत्यूको वियोगमा पत्नीको मृत शरीरलाई अङ्गालो मारेर अँश्रुका धारा बगाउँदै लामोसमयसम्म ब्रमाण्ड यात्रा गरेका थिए, त्यहि यात्राका क्रममा गल्दै गएको सतीदेवीको शरीरका अङ्गहरू जहाँजहाँ बिसर्जन भए त्यहाँत्यहाँ शक्तिपीठहरूको उत्पति हुँदैगयो ।

आज तिनै शिवको विवाह वार्षिकी अनि साधकहरुकालागि भने आज शिव भगवान पर्वतको रुप धारण गरेर अचल, अमर अनि अजर आशुतोष हुनुभएको दिन हो तसर्थ शिवरात्रीको रातलाई अचल अनि निर्भय रात्रीकारुपमा पनि लिइन्छ । योगी अनि साधकहरुकालागि शिव भगवान नभईकन एउटा आदिगुरु हुन् जसले योगशिक्षा सप्तऋृषिहरुलाई औपचारीक अनि दस्तावेजकारुपमा हस्तान्तरण गरेका थिए, तिनै योग अनि अभ्यासहरु आज संसारभरि स्वस्थ्य रहनकालागि धेरैले अनुशरण गर्नेगर्दछन् । यि प्रातकालका नायक अनि आदिकालदेखिका आदिगुरु शिवप्रति समर्पित आजको दिनमा सबैको कल्याण होस् !

संसारमा सबै कुरा शिवतत्वबाटै आउँछ अनि त्यसै तत्वमा मिसिन्छ, धन, जन या तन त्यागेर भन्दा पनि सँच्चा मान्छे हुन अहम त्यागेर त्यागी बन्न सकौं । गाँजा भाँङ अनि धतूरोको सेवनले शिव बनाउँदैन, शिवतत्वको आत्मसाथ गरौं, यो शिवरात्रिमा रिस, राग अनि अहंकारको त्याग गरौं अनि जीवनको साँचो पथतर्फ लम्कदैजाँऔ । शुभकामना !

कुम्भ संक्रान्ति
माघ महिनाको कठ्याङ्ग्रिदो चिसोलाई छिचोल्दै हामी अब फाल्गुनको रङ्गीन दैलोमा आईपुगेका छौं । सौर्यमण्डलमा रहेको एउटा तारा 'उत्तरोफाल्गुनी'को नाममा यस महिनाको नाम फाल्गुन राखिएको हो । महिनाको प्रथम दिनलाई संक्रान्ति अनि अन्तिम दिनलाई मसान्त भनिने कुरा त हामीलाई थाहै छ । फाल्गुनको यो संक्रान्तिले अर्थात् फाल्गुने संक्रान्तिले अब आउँदै गरेको फागु पूर्णे अर्थात् होलीलाई पनि स्वागत गरेको छ । रङ्गहरुमा रमाएर मनाइने चाड भएको यस फाल्गुन महिना विशेष छ । हिउँदको निरन्तरको चिसो सिरेटोले खाएका विरुवाहरूमा अब बिस्तारै पालुवा लाग्नेछन् भने गर्मी माैसममा मनै लोभिने रसिला फलका बोट विरूवाहरूमा मञ्जरी पलाउनेछिन् । ६ महिनासम्म देखिने बाक्ला हरियो बसन्त र वालीनालीले पहेँलपुर पारेका मैदानहरुले सबैमा नयाँ उमङ्ग अनि उत्साहको बिजारोपण गर्नसकोस् ।

अाजको यो विशेष दिन नेपालमा मात्र नभई छिमेकी देशहरू भारत र बङ्गलादेशमा पनि परम्परागत शैलीमा बसन्त ऋृतुको स्वागत गरेर मनाईने चलन छ । बङ्गलादेशीहरू अाज विभिन्न पारम्परिक मिष्ठान तथा भोजनहरू तयार पारी आज 'पोहेला फाल्गुन' अथवा 'बसन्तो उत्सव' मनाउने गर्दछन् । बङ्गाली भाषामा पोहेला भनेको प्रथम हो, यसअर्थमा फाल्गुनको प्रथम दिन अर्थात् संक्रान्तिका रुपमा मनाईएको प्रष्ट हुन्छ ।

नेपालमा अाजको दिन विशेष गरी तराई क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका तरकारी जस्तैः अालू, कोभी, खुर्सानी, करैलाहरूबाट तयार पारिएका तरुवा (तातो तेलमा तारेर बनाईएको खानेकुरा) खाएर अनि औपचारीक रुपमै जाडोका कपडाहरुलाई थन्क्याएर सेतो या पहेँलो कपडा पहिरिर्इ बसन्तको स्वागत गर्दै बसन्त उत्सवकै रुपमा मनाईन्छ । 

माघ महिनामा धेरै विवाह भोज अनि शुभकार्य लगायत भेलामा सामेल भएर थाक्नुभएको छ भने यो बसन्तको महिना फाल्गुनले तपाइलार्इ अानन्द थप्नेछ । आजबाट सूर्य मकर राशिवाट कुम्भ राशिमा प्रवेश गर्दै छ, सूर्यको बढ्दो तातो रापले न्यानो बढ्दै गरेको आभाष हुन्छ । यससंगै अब भने सुस्तरि सुस्तरि बतास चल्न थाल्नेछन् । खेतमा भएका धान काटेर लगाईएका अन्नहरु अब पाक्न थालेका छन्, तराई क्षेत्रमा गहुँका बालाले खेतहरु पहेँपुर भइसकेकाछन् । अब कठ्याङ्ग्रिदो चिसोले छोट्याएको समयलार्इ चिर्दै अब कोईलीको कुहु कुहुले न्याना अनि लामा दिनहरूलार्इ सङ्गीत भर्नेछ । मुख्य कुरा साँझको समय मनपर्नेहरुलाई अबका साँझहरु हिउँदकाजस्ता छोटा र झमक्कै रातपर्ने खाले नभई लामा र रसिक बनाउने छ ।

बसन्त अर्थात् चार भिन्न माैसमहरूको राजा माैसम अथवा सबैभन्दा रसिक अनि उत्तम ऋृतुको समय । यो फाल्गुन महिना सबैकालागि लाभकारी रहोस्, शुभ रहोस् । जीवनका अनेक अारोह अवरोहहरूमा उत्साहका रङ्गहरु कतै कम नहोउन अनेक अाशाका रङ्गीन अायामहरू जोडिदै जाउन, अनि मुस्कानले हाैसला बढाउँदै लगोस् ।


सिलाचःह्रे पूजा
नेवा समुदायले शिवरात्रीकै दिन शिलाचःह्रे पूजा गर्ने गर्दछन् । यस दिन क्लब या गुठीका मान्छेहरु विशेषत केटाकेटीहरु मिलेर बाटाबाटामा पैसो उठाएर त्यस रकमले साझमा आगो बाल्ने अनि मकै लगायतका कुराहरु भुटेर खाने चलन पनि हुन्छ । यसरी बाटो छेकेर पैसा लिने चलन लाई जगा छेक्ने भनिन्छ । यसरी सबैजना टोल छिमेक अनि गुठीका सदस्यहरू भेला भएर आगो बाल्ने अनि पूजा गर्ने भएकाले सिलाचःह्रे पूजा केटाकेटी माझ एकदमै लोकप्रीय छ ।

यस पूजा शिवरात्रीकै दिनमा गरिन्छ, यसरी साँझमा पूजा पनि शिव तथा गणेशको गरिन्छ । शिवरात्रीको तीथि नेवा महिनामा नेवा पात्रोमा सिल्ला महिनामा पर्दछ, यस महिनालाई नेवा मान्यतानुसार पावन महिनाका रुपमा लिइन्छ । यस दिन नेवा समूदायमा पनि व्रत बस्ने चलन हुन्छ र साँझमा आगो बालेर हलुवा, पुरी अनि स्वारी पकाएर खाने चलन हुन्छ । 

यस सिलाचःह्रे को सबैलाई शुभकामना ।

---
हाम्रो पात्रोकालागि सुयोग ढकाल



Downloads


Contact

Buddhanagar-10, Kathmandu (Nepal)
Tel: +977 2298599
Email: [email protected]

Date Converter

Foreign Exchange

  • Currency
  • Buy
  • Sell
  • Indian Rupee (100)
  • 1.6
  • 1.6015
  • U.S. dollar
  • 108.52
  • 109.12
  • European euro
  • 127.8
  • 128.51
  • UK pound sterling
  • 146.25
  • 147.06
  • Swiss franc
  • 108.76
  • 109.36
  • Australian dollar
  • 81.53
  • 81.98
  • Canadian dollar
  • 84.25
  • 84.72
  • Singapore dollar
  • 80.81
  • 81.26
  • Japanese yen (10)
  • 9.8
  • 9.85
  • Chinese renminbi (Yuan)
  • 17.01
  • 17.1
  • Saudi Arabian riyal
  • 28.94
  • 29.1
  • Qatari riyal
  • 29.8
  • 29.97
  • Thai baht
  • 3.37
  • 3.39
  • UAE Dirham
  • 29.54
  • 29.71
  • Malaysian ringgit
  • 27.32
  • 27.47
  • Korean Won (100)
  • 10.04
  • 10.09
  • Swedish Krone
  • 12.4
  • 12.46
  • Danish Krone
  • 17.15
  • 17.25

Hamro Team

सम्पादक

सुदिना गौतम

व्यवस्थापक

सन्तोष कुमार देवकोटा

लेखक

सुयोग ढकाल

फोटो पत्रकार

आनन्द कुमार महर्जन

कला पत्रकार

मन्दिप गौतम