ब्लग - साहित्य / नेपाली चाडपर्व तथा महत्त्वपूर्ण दिनहरु

श्री स्वस्थानी ब्रतारम्भ




श्री स्वस्थानी ब्रतारम्भ नेपाली चाडपर्व तथा महत्त्वपूर्ण दिनहरु

स्कन्दपुराणमा स्वस्तानी व्रतको वारेमा ब्याख्या गर्दै स्वस्तानीको महिमा झल्किने कथाहरु खण्ड खण्डमा माघ महात्मेका रुपमा प्रस्तुत छ ।

हिन्दुजनको अपरिहार्य यो व्रतकथा आजवाट शुरु भएको छ, शुद्ध चित्त अनि सफा सकंल्प लिएर भक्ति अनि श्रद्धाकासाथ अर्चना गर्ने हरेक श्रद्धालु भक्तजनको मनोकाक्षां पुरागर्ने देवी स्वस्थानीका चारवटा हात छन् र हातहरुमा चक्र त्रिशुल तरवार अनि कमलको फूल रहेका छन् ।

सनातन सस्कारलाई धर्मसित जोडिनु भन्दा पनि सभ्यताकाक्रम सित जोडिनु जरुरी छ, सिन्धु नदिको तटमा भएको सभ्यता अनि शब्दकोषमा स भन्ने शब्दको सहज उपलब्धता अनि सहज उच्चारण नभएकाले स को साटो ह शब्द प्रयोग गरेर सिन्धुकोसाटो हिन्दु भएको प्रमाण अनि दस्तावेजहरु छन् । आउनुहोस यसै हिन्दु सस्कारको स्वस्थानी व्रतकथाको थप कुरा उल्लेख गरौँ ।

अष्ट मातृका अर्थात आठवटा देवीको विचमा रहनुभएकी यी स्वस्थानी माताको महिमा अपरम्पार रहेको जनविश्वास छ ।

यी अष्ट मातृकाको नेपाली जनजिवनमा अत्यन्त धेरै महत्व रहेको छ, जस्तै कि हाम्रो दौरा सुरुवालमा भएको आठवटा गाँठो यिनै अष्ट मातृकाको प्रतिकका रुपमा लिईन्छ, आठ अकं शुभअकंकारुपमा लिईने त हामीसबैलाई थाहै छ ।

हिन्दु सस्कारमा धेरै जसो पुराणहरु एक पात्रले अर्का पात्रलाई सुत्रधारका रुपमा सुनाएका छन्, उदहारणका लागी श्रिमद्ध भागवत गीता कृष्ण र अर्जुन विचको संवाद हो भने स्वस्थानी व्रतकथा शिवजी का जेष्ठ सुपुत्र कुमारजीले अगस्त्य मुनीलाई सुनाउनु भएको हो ।

भगवान शिव जी को महिमा अनि दैवीक क्रियाकलापका वरपर घुमेको यस पुराणको श्रखलाहरु पौष शुक्ल पूर्णिमाका दिनवाट हिन्दु परिवारहरुमा साँझ या विहान चोखो नितो भएर, नगं अनि केश काटेर परिवारका सबै सदस्यहरु एकै ठाँउमा भेलाभएर भक्तिपूर्ण रुपमा सुनाउने चलन छ ।

प्रसादीकारुपमा चिनी, सख्खर, पोलेको सख्खर खण्ड, पोलेको आलु, सुन्तलाका केस्राहरु आदि रहन्छन्, वालवालिकाको विशेष रुची भने प्रसादीका केन्द्रित हुन्छ, हामीमध्य धेरैले सानो छँदा यो कथा सुनाँउदा र पढ्दाका अनुभवहरु लिएका छौ, कि कसो ?

पौष शुक्ल पूर्णिमामा शुरु भएको यो व्रतकथाका ३१ अध्यायहरु अर्को महिना माघ शुक्ल पूर्णिमा का दिन समापन गरिन्छ ।

महिला या पुरुष जो भए पनि समान रुपमा यस व्रतकथा श्रवण महिनाभरि व्रत लिन सकिन्छ, यसरी व्रत लिँदा एक छाक मात्र चोखो गरेर खाने र अर्को छाक कन्दमुल या फलफूल सेवन गर्ने चलन छ । आजवाट धेरै परिवारहरुमा माछामासु मा परहेज गरिन्छ, श्रि स्वस्थानी माताको यो महिनामा सबैको कल्याण होस् । उपनयतु मंगलम मन्त्रवाट शुरु हुने यो कथाको स्तुती मन्त्र समापनमा यं व्रह्मा मन्त्रका साथै समापन हुन्छ । 
आजवाट काठमाडौ साखुँको शालीनदिमा ब्यापक घुईचो लाग्दछ, मध्य जाडो अनि पर्वत तटको चिसो खोलाको पानीमा श्रद्धा अनि विश्वासका साथ डुबुल्की मारेर फर्किनेहरुको साहस अनि स्वस्थपना देख्दा देवी स्वस्तथानीको शक्ति छर्लगं महसुस हुन्छ ।

सतिदेवी दक्ष प्रजापतीकी छोरी हुन् तर दक्ष प्रजापतीले अन्य देवगणका अगाडी सतिदेवीकी पति भगवान शिवजीको अपमान गरेपछी, आवेगमा सतिदेवीले अग्नीकुण्डमा हामफालेर देहत्याग गर्दछिन् । जल्दै गरेको उन्को शरीरलाई हातमा राखेर महादेवले भावविह्वल भएर संसार परिक्रमा गरेका छन्, यसरी परिक्रमा गर्दा सतिदेवीका शरीरका अगंहरु क्रमैसँग धर्तीमा झरेको स्कन्द पुराणले वताएको छ ।

अगंअनुसार भत्तिपिठहरु वनेको ज्वलन्त उदहारणहरु आज पनि छ, सतिदेवीको शरीरको अन्तिम अशं झरेर गुहेश्वरी पिठ भएको, त्यस्तै उन्को कपाल झरेकाले धनुषा जिल्लाको छिरेश्वर पिठ उत्पन्न भएको, जम्मु कश्मिरको त्रिसन्देश्वर पिठमा शतिदेवीको घाँटी झरेको र यस्तै श्रिलंका अनि बग्लादेशमा धेरै शक्तिपिठहरु अझै रहेका छन् ।

पछी हिमालय पुत्री पार्वतीले शिवजी वर पाँउ भनेर श्रि स्वस्थानी माताको व्रत बसेकाले शिवजी सँग विवाह भएका कुराहरु पनि उल्लेखित छन् । गोमा व्राह्मणीको वृद्ध व्राहमण सँगको विवाह प्रसँगलाई लिएर धेरैले स्वस्थानी व्रतकथालाई सामाजिक मुद्धामा जोडदै नारी समानताका तारहरु सहितको गलत ब्याख्या गर्दछन्, तर एउटामात्र कथाको धारलाई समातेर समातेर धर्म अनि सभ्यताको गलत अर्थ लाउनु उचित हैन । गोमा व्राह्मणीको कथाले प्राचिन समयमा पनि वालविवाहका नराम्रा असरहरु प्रस्तुत गर्दे वालविवाह वारे जनचेतना फैलाएको छ । यौन अनि प्रजजन स्वास्थ्यका वारेमा पनि खुलेर उदहारणमार्फत ब्याख्या गरेको यो व्रतकथाले गणेशको शिरभेदन, संसारको श्रृष्टी अनि शिव पार्वती समबन्धका कुराहरुमार्फत धेरै ठाँउमा नारी पुरुष विचको लैगींक समातनाको वकालत पनि गरेको छ है ।

समापनका अवसरमा धेरै ठाउमा मेला लाग्ने गर्दछ, व्रतालुको घरमा विशेष पूजा अर्चना गरिँदै रातभरि जाग्राम वस्ने चलन पनि छ । किशोर किशोरीको उपस्थिती धेरै रहने यस्ता जाग्राममा भजन किर्तन गाउने, नृत्य देखाउने र अन्य रमाईला सामाजिक क्रियाकलापहरु पनि हुन्छ ।

हिँउदमा पूजा गरिएका खोलाका किनारहरुले वर्खामा सबैको रक्षा गरुन्, लैगिंक समानताका लहरहरु समाजमा साकाररुपमा फैलिउन्, माता स्वस्थानी लगायत अष्ट मातृका सबैको हामीप्रति असिम अनुकम्पा रहोस् ।

जय होस्, मगंल होस्

Date Converter

Foreign Exchange

  • Currency
  • Buy
  • Sell
  • Indian Rupee (100)
  • 1.6
  • 1.6015
  • U.S. dollar
  • 102.28
  • 102.88
  • European euro
  • 120.62
  • 121.33
  • UK pound sterling
  • 131.03
  • 131.8
  • Swiss franc
  • 105.7
  • 106.32
  • Australian dollar
  • 80.87
  • 81.34
  • Canadian dollar
  • 81.37
  • 81.85
  • Singapore dollar
  • 75.09
  • 75.53
  • Japanese yen (10)
  • 9.36
  • 9.42
  • Chinese renminbi (Yuan)
  • 15.35
  • 15.44
  • Saudi Arabian riyal
  • 27.27
  • 27.43
  • Qatari riyal
  • 28.09
  • 28.26
  • Thai baht
  • 3.07
  • 3.08
  • UAE Dirham
  • 27.85
  • 28.01
  • Malaysian ringgit
  • 23.9
  • 24.04
  • Korean Won (100)
  • 9.04
  • 9.09
  • Swedish Krone
  • 12.63
  • 12.71
  • Danish Krone
  • 16.22
  • 16.31