सुन्तलाको टोकरीदेखि ‘पद्म श्री’ सम्मको अभूतपूर्व क्रान्ति

कर्नाटकको मंगलुरु सहरको एउटा धुलाम्य बस बिसौनीमा सन् १९७० को दशकतिर जीवन र जीविकाको दैनिक संघर्ष चलिरहेको थियो । त्यही भीडभाडको बीचमा शिरमा सुन्तलाको टोकरी बोकेर जीवन धान्नका लागि भौँतारिने हरेकला हजब्बाको संसार निकै साँघुरो र नितान्त साधारण थियो । दिनभरि घामपानी नभनी कडा परिश्रम गर्दा पनि उनको हातमा मुस्किलले १५० रुपियाँमात्र पथ्र्यो । जसले उनको पेटको भोक मेट्नसम्म धौ–धौ पथ्र्यो । अक्षर नचिनेका, कहिल्यै विद्यालयको दैलो नटेकेका हजब्बाका लागि संसारको भाषा र ज्ञानका ढोकाहरू सधैँका लागि बन्द झैँ थिए । तर, सन् १९७८ को एउटा अतुलनीय र स्तब्ध पार्ने क्षणले उनको नियतिका पानाहरूलाई ह्वात्तै पल्टाइदियो ।

एक विदेशी पर्यटकले उनलाई अंग्रेजी भाषामा सुन्तलाको मोल सोधे । तर, अशिक्षाको गहिरो अन्धकारमा बाँचिरहेका हजब्बाले न त त्यो प्रश्न बुझ्न सके, न त कुनै उत्तर नै दिन सके । त्यो क्षणमा पर्यटक चुपचाप अघि बढे पनि हजब्बाको छातीभित्र भने अपमान, लज्जा र हीनताबोधको एउटा प्रचण्ड भुइँचालो गयो । आफू अशिक्षित हुनुको गहिरो पीडा र असहायपनले उनको आत्मालाई यसरी बिझायो कि उनले त्यही बस बिसौनीको धूलोमा उभिएर आफ्नै भाग्यविरुद्ध एउटा कठोर प्रतिज्ञा गरे । उनले आफू अनपढ र अज्ञानी भए पनि आफ्नो गाउँको कुनै पनि बालबालिकाले शिक्षाको अभावमा कहिल्यै लज्जित र अपमानित हुन नदिने मनमनै संकल्प गरे ।