कुश : संस्कारभित्रको विज्ञान

हरेक वर्षको भाद्र कृष्ण औँसी अर्थात् कुशेऔँसीका दिन सनातन धर्मावलम्बीहरूले आ–आफ्ना घरमा पुरोहितद्वारा वा आफैँले नयाँ कुश भित्र्याउने गर्दछन् । हाम्रो समाजमा धेरैलाई लाग्न सक्छ– यो केवल परम्परा र संस्कृति जोगाउने एउटा धार्मिक कृत्य वा कर्मकाण्ड मात्र हो । तर, गहन अध्ययन र प्रयोगशालाहरूमा गरिएका वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले कुशमा विकिरण सोस्ने, जलमा अक्सिजन बढाउने र मानव स्वास्थ्यलाई समेत टेवा पु¥याउने अद्भूत क्षमता रहेको देखाएका छन् ।

सर्वप्रथम पौराणिक पृष्ठभूमिमा कुशको महत्व के छ भन्नेतिर विचार गरौँ । धार्मिक मान्यताअनुसार कुशलाई भगवान् विष्णुको रूप मानिन्छ । स्कन्दपुराणमा उल्लेख भएअनुसार भगवान् विष्णुले दक्षप्रजापतिकी पत्नी विरणीको पतिव्रता धर्म नष्ट गरिदिएका थिए । सोही कृत्यको दण्डस्वरूप विरणीले विष्णुलाई चारवटा श्राप दिइन्, जसमध्ये एउटा श्राप ‘घाँस हुनुपरोस्’ भन्ने थियो । यही पौराणिक मान्यताका आधारमा विष्णुले घाँसरूपी कुशको रूप धारण गर्नुभएको मानिन्छ । सोही कारण हरेक वर्ष कुशेऔँसीमा नयाँ कुश उखेलेर घरको ढोकामाथि सिउरिने र वर्षभरि गरिने धार्मिक तथा पितृ कार्यहरूमा यसको प्रयोग गर्ने परम्परा रहिआएको छ ।