आर्थिक विकासमा कृत्रिम बौद्धिकता

कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) अब केवल प्रविधिको विषय मात्र रहेन । यो आर्थिक विकास, उत्पादकत्व, रोजगारी, सार्वजनिक सेवा र राज्यको कार्यक्षमतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विकासको नयाँ आधार बन्दै गएको छ । विश्व बैंकको विश्व विकास प्रतिवेदन २०२६ ‘द प्रमिस अफ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ले विकासशील देशहरूका लागि एआईलाई यही दृष्टिले हेर्नुपर्ने स्पष्ट संकेत गरेको छ । विश्व बैंकका अनुसार यदि एआईको प्रभावकारी उपयोग गर्न सकियो र त्यसका लागि आवश्यक आधारभूत पूर्वाधार समयमै निर्माण गरियो भने विकासशील देशहरूले विगतमा दशकौँ वा शताब्दी लाग्ने विकासको गति छोटो अवधिमै हासिल गर्न सक्ने सम्भावना छ । तर यो सम्भावना आफैँ वास्तविकतामा परिणत हुँदैन । विद्युत्, तीव्र र भरपर्दो इन्टरनेट, डिजिटल पूर्वाधार, डेटा, कम्प्युटिङ क्षमता, दक्ष जनशक्ति र सक्षम संस्थागत संरचना यसको पूर्वसर्त हुन् ।

विशेष गरी विकासशील अर्थतन्त्रका लागि एआईको मुख्य अवसर रोजगारी विस्थापनमा होइन, श्रमिकको उत्पादकत्व वृद्धिमा देखिन्छ । उच्च आय भएका मुलुकमा जेनेरेटिभ एआईका कारण करिब १४.२ प्रतिशत रोजगारी स्वचालित हुने जोखिममा रहँदा निम्न तथा मध्यम आय भएका मुलुकमा यस्तो जोखिम ४.५ प्रतिशत मात्र रहेको प्रतिवेदनले देखाएको छ । यसको विपरीत विकासशील अर्थतन्त्रका करिब १६.२ प्रतिशत रोजगारीमा एआईले प्रत्यक्षरूपमा उत्पादकत्व बढाउन सक्ने सम्भावना छ । यसको अर्थ नेपालजस्ता मुलुकले एआईलाई ‘मानिसको काम खोस्ने प्रविधि’का रूपमा मात्र बुझ्नु गलत हुनेछ । सही नीति र तयारीका साथ प्रयोग गर्न सके एआई सीमित जनशक्ति, स्रोत र पूँजी भएका अर्थतन्त्रका लागि उत्पादकत्व बढाउने शक्तिशाली उपकरण बन्न सक्छ ।