अनुशासनको प्रश्नमा अलमलिएको शिक्षा

बालबालिकाको व्यक्तित्व निर्माण परिवारबाट सुरु हुन्छ। घरको संस्कार, अभिभावकको व्यवहार, छरछिमेकको वातावरण, साथीभाइको संगत र सामाजिक परिवेश हुँदै विद्यालयले त्यसलाई व्यवस्थित रूप दिन्छ। अनुशासनको पहिलो पाठ घरबाट सुरु भए पनि त्यसलाई जीवनशैलीमा रूपान्तरण गर्ने महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी विद्यालयको हुन्छ। त्यसैले विद्यालयको काम पाठ्यपुस्तक पढाएर परीक्षा उत्तीर्ण गराउनुमा मात्र सीमित हुँदैन। समयको मूल्य बुझाउनु, सामाजिक मर्यादा सिकाउनु, जिम्मेवारीबोध गराउनु, अरूको सम्मान गर्न सिकाउनु र अन्ततः आत्मअनुशासनतर्फ उन्मुख गराउनु पनि शिक्षाका आधारभूत उद्देश्य हुन्।

वास्तवमा अनुशासनको अन्तिम उद्देश्य बाह्य नियन्त्रण होइन, आत्मनियन्त्रण हो। बालबालिकाले सुरुमा नियम पालना गर्छन्, त्यसपछि नियमको औचित्य बुझ्छन् र क्रमशः त्यसलाई आफ्नै व्यवहारको हिस्सा बनाउँछन्। यही प्रक्रियाबाट बाह्य अनुशासन आत्मअनुशासनमा रूपान्तरण हुन्छ। तर चेतना र परिपक्वता क्रमशः विकास हुने भएकाले बालबालिकालाई त्यस दिशामा अघि बढाउन परिवार, विद्यालय र समाजले निश्चित सीमा र मार्गदर्शन दिनैपर्छ। विद्यालयको पोसाक, समयपालन, सरसफाइ, कक्षाको आचरण र सिकाइ वातावरणसम्बन्धी नियमको उद्देश्य स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्नु होइन; सबैले मर्यादित वातावरणमा सिक्न र हुर्कन सक्ने अवस्था निर्माण गर्नु हो।