नेपालको स्वास्थ्य विज्ञान शिक्षामा जियोस्पेशियल टेक्नोलोजीको अपरिहार्यता

एक्काइसौँ शताब्दीमा स्वास्थ्य सेवा विज्ञान, प्रविधि र डिजिटल नवप्रवर्तनका कारण तीव्र रूपमा रूपान्तरण भइरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, टेलिमेडिसिन, जैवप्रविधि र आनुवंशिक इन्जिनियरिङजस्ता प्रविधिले उपचार प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी र सुलभ बनाइरहेका छन्। तर स्वास्थ्य सेवाको अन्तिम उद्देश्य केवल रोगको उपचार गर्नु मात्र होइन, सबै नागरिकका लागि न्यायोचित, गुणस्तरीय र पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्नु हो। यो लक्ष्य हासिल गर्न चिकित्सकीय ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन। रोगको वितरण, स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र जनस्वास्थ्यका चुनौतीहरू बुझ्न भूगोलको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालजस्तो भौगोलिक, जलवायुगत र सामाजिक विविधताले भरिएको मुलुकमा स्वास्थ्यका चुनौती पनि स्थानअनुसार फरक–फरक छन्। हिमाल, पहाड र तराईबीचको भौगोलिक भिन्नताले मात्र होइन, जलवायु, बस्तीको बनोट, पूर्वाधार, आर्थिक अवस्था र जनसंख्याको वितरणले पनि स्वास्थ्य जोखिम निर्धारण गर्छ। तर विडम्बना, हाम्रो स्वास्थ्य विज्ञान शिक्षाले अझै पनि रोग, उपचार र औषधिलाई केन्द्रमा राखेको छ; स्वास्थ्यका स्थानगत (Spatial) आयामलाई अपेक्षित महत्त्व दिएको छैन।