हिमाली कस्तुरी मृग

हिमाली क्षेत्रको घना जंगलहरूमा कस्तुरी मृग (Moschus leucogaster) नामको एउटा अनौठो र दुर्लभ जनावर पाइन्छ । हामी यसलाई स्थानीय भाषामा 'दारे मृग' पनि भन्छौं। हरिण प्रजातिको भए तापनि यो अरूभन्दा फरक छ। यसको टाउकोमा कुनै सिङ हुँदैन, तर भाले मृगको मुखमा दुईवटा लामा र तिखा दाँत हुन्छन्, जसलाई यसले आफ्नो सुरक्षाको लागि प्रयोग गर्छ।

कस्तुरी मृग निकै लाजालु र एकान्तप्रिय स्वभावको हुन्छ। यो प्रायः साँझ र रातको समयमा बढी सक्रिय हुन्छ। यसको मुख्य खाना भनेको लेकाली झ्याउ, कलिला घाँसपात र वनस्पति हुन्। रोचक कुरा के छ भने, यिनीहरूले एकअर्कासँग सञ्चार गर्न निश्चित ठाउँमा दिसा गर्छन्, जसको गन्धबाट अन्य मृगहरूले उनीहरूको बारेमा जानकारी पाउँछन्।

भाले कस्तुरी मृगको नाभीमा एउटा विशेष ग्रन्थि हुन्छ, जसलाई 'विना' भनिन्छ। यसबाट निस्कने मनमोहक सुगन्ध 'कस्तुरी' को लोभमा परेर शिकारीहरूले यसको अवैध हत्या गर्ने गर्छन्। एउटै विनाका लागि कैयौं मृगहरू पासोमा परेर व्यर्थै मारिन्छन्। यही कारणले गर्दा आज यो लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ।

नेपालका सगरमाथा, लाङटाङ र रारा जस्ता राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा संरक्षण गरिए पनि यसको अस्तित्व अझै संकटमा छ। यदि हामीले यसको प्राकृतिक बासस्थान जोगाउन र अवैध शिकार रोक्न सकेनौं भने, भविष्यका पुस्ताले यो अद्भुत जनावरलाई केवल कथा र तस्बिरमा मात्र सीमित पाउनेछन्।