माघे संक्रान्ति किन मनाइन्छ ?

सनातन संस्कारका लगभग सबै चाडपर्वहरु चन्द्रमाको मान अनुसार लुनार क्लालेण्डरमा आधारित छ तर माघे संक्रान्ति यस्तो चाड हो जसमा चन्द्रमाँको मान भन्दा पनि सूर्यको अवस्थिती हेरेर तय गरिन्छ । सूर्य २३ दशमलव ५ डिग्रीको कोणमा ढल्केको छ, यसरी घुम्दा हरेक दिनझै केही न केही मात्रामा सूर्यका किरणहरु क्रमशः घट्दै दक्षिणतर्फको उच्चतम बिन्दुमा पुग्दछ । एवं रितले पूनः दक्षिणको उच्चतम बिन्दूबाट उत्तरतर्फ सूर्यले यात्रा तय गर्दछ र प्रतिदिन किरणहरु हुर्कंदै जान्छन् । यसरी दक्षिणतर्फको उच्चतम बिन्दूमा पुगेपछि उत्तरतर्फको यात्रा शुरु हुनलाई उत्तरायण भनिन्छ । उत्तरायण शुरु हुने दिनलाई विन्टर सोलिसिट्स भनिन्छ, सामान्यतया २१ डिसेम्बरलाई विन्टर सोलिसिट्स भनिएपनि वैदिक हिन्दु संस्कारमा भने मकर संक्रान्तिबाट मात्र उत्तरायण शुरु हुने बताइन्छ । पृथ्वीको एकसेल प्रिसेसनका कारणले हरेक ७० बर्षमा एक दिन उत्तरायणको समय अघि सर्दछ, तसर्थ हिउँदको जर्जियन सोलिसिट्स २१ डिसेम्बर भएपनि लुनार क्यालेण्डरमा मकर संक्रान्तिलाइ नै उत्तरायणको शुरुवात मानिन्छ । भारतमा भने हरेक वर्षको जनवरि १४ लाई यस संक्रान्ति मनाउने चलन छ । नेपाली संक्रान्तिका हिसाबले हाम्रो र भारतको मकर संक्रान्तिमा १ दिनको थपघट हुने संभावना हुन्छ ।

तसर्थ मकर संक्रान्तलाई केवल संस्कारमात्र नभई गणित अनि ज्यामीतिको पनि उत्सर्ग मानिन्छ । आजभन्दा हजार बर्ष पहिले माघे संक्रान्ति शायद डिसेम्बर महिनाको अन्तमा मनाइने चलन थियो होला भन्ने खगोलिय अध्यनहरुले देखाउँदछ । अबको ५० बर्षपछि भने माघे संक्रान्तिहरु १५ नत्र १६ जनवरिमा पर्ने बताइन्छ ।

माघे संक्रान्तिको दिनबाट सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्दछ र यस दिन भने दिन र रात बराबर हुने बताइन्छ । अब मकर संक्रान्ति पछि भने दिन लामो हुन्छ भने रात छोटो हुन थाल्दछ । मकर संक्रान्तिलाई हिउँदको बिदाईका रुपमा लिइने चलन छ, अब सूर्यका किरणहरु हुर्कंदै जाने अनि दिन लामा हुँदै जाने गर्दछन् । एकदिन भगवान शिवले नन्दिलाई पृथ्वीलोकमा जाउ, हरेक दिन नुहाउ अनि महिनाको एक पटक मात्र भोजन गर भनेर आज्ञा दिनुहुन्छ । तर नन्दीले भने उल्टो बुझ्दछन र दिनमा एकपटक भोजन गर र महिनामा एकफेर नुहाउ भनि बुझ्दछन् । शिव रिसाएर नन्दीलाई पृथ्वीलोकमा गएर किसानहरुलाई कृषि गर्न र हलो जोत्न मद्धत गर्न आज्ञा दिन्छन् । यसरी नन्दिले पृथ्वी लोकमा गोरुका रुपमा आगमन गरेको पनि यसै दिन हो भन्ने प्राचीन विश्वास छ । किंवदन्ति जेसुकै भएपनि आजसम्म पनि हलो जोत्ने गोरुलाई भगवानको उपहार अनि वाहन स्वरुपमा बिभिन्न तिथी अनि चाडमा वैदिक सनातन संस्कारमा पूजा अर्चना गरिन्छ । मकर संक्रान्तिकै दिन पवित्र गंगा गएर समुन्द्रमा मिलेको विश्वास गरिन्छ, यसै कारणले पनि गंगा किनारमा यस दिन भक्तालुहरुको विशेष भीड रहन्छ । आजको दिन नदिनालामा स्नान गर्नाले पापमोचन हुने र पुण्य मिल्ने बिश्वास गरिन्छ ।

आजबाट सुर्य उत्तरायणमा प्रवेश गर्ने बताइन्छ, महाभारतमा भिष्म पनि उत्तरायण लागेपछि मात्र शरीर त्यागेर इच्छा मृत्यू लिएको मानिन्छ । उत्तरायणलाई अत्यन्त पवित्र पक्षका रुपमा लिइन्छ, मुख्यतया उत्तरायणमा मृत्यू भएकाहरूले मोक्ष प्राप्त हुने विश्वास धेरैले लिएका हुन्छन् । महाभारतका भिष्म लगायत बिष्णु स्वंयमले पनि उत्तरायण कुरेरै प्राण त्याग गरेको पनि बताइन्छ । तील अनि गुण, सख्खरहरु, कन्दमूलहरू न्यानो अनि तातो खुराक हुन र जाडोमा पर्ने मकर संक्रान्तिमा यी खानेकुरा खाएमा स्वास्थ राम्रो हुने गर्दछ ।

नेपालमा भने मकर संक्रान्तिका दिनमा तिल, भूजा अर्थात मुरही, चिउरालगायतका कुराहरुको लड्डु खाने चलन मात्र नभई तरुल, सख्खरखण्ड लगायतका जमिनमुनी फल्ने जराजन्य कन्दमूललार्इ उसिनेर अथवा तरकारी पकाएर खाने चलन पनि छ । घरमा ज्वाँई पाहुना बोलाउने, करकुटूम्भ छरछिमेक निम्तो दिने, मिठो मसिनो खाने चलन यस दिनको विशेष रौनक हो । तिहार सकेसंगै चाडपर्वहरुको लर्को समापन भएको छ, मकर संक्रान्ति धेरै समयपछिको चाडको आगमन हो ।

यस चाडको सबैलाई शुभकामना ।

---
हाम्रो पात्रो