धानको गोडमेलमा मलको संकट

नेपालको कृषि अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड धान खेती हो । देशभर करिब १५ लाख हेक्टर क्षेत्रफलमा धान लगाइन्छ र वार्षिक करिब ५० देखि ५७ लाख मेट्रिक टनसम्म धान उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ । यो बालीले राष्ट्रिय खाद्यान्न खपतको झन्डै दुई तिहाइ भाग ओगट्छ भने कृषि क्षेत्रको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ । तर विगत दशकौंदेखि धान खेतीको मुख्य सिजन अर्थात् बर्खे रोपाइँको समयमा रासायनिक मलको अभाव एक नियमित संकट बनेको छ । किसानहरू मलको खोजीमा सहकारी, सरकारी गोदाम र सीमापारिका बजार धाउँछन्, लाइन बस्छन्, तर पर्याप्त मात्रामा पाउँदैनन् । यसले उत्पादनमा ह्रास, किसानको आर्थिक क्षति र दीर्घकालीन खाद्य सुरक्षामा चुनौती सिर्जना गरेको छ ।

धान बालीलाई नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियमजस्ता पोषक तत्वहरू पर्याप्त मात्रामा चाहिन्छ । नाइट्रोजनले बोटको वृद्धि, पातको हरियाली र दानाको विकासमा सहयोग गर्छ भने फस्फोरसले जरा विकास र फूल फुल्ने प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ । पोटासियमले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ र दानाको गुणस्तर सुधार्छ । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) ले स्थान विशेषका आधारमा मलखादको मात्रा सिफारिस गरेको छ । पूर्वी तराईमा प्रतिहेक्टर १२० किलो नाइट्रोजन, ४० किलो फस्फोरस र ५० किलो पोटास, मध्यतराईमा १२० किलो नाइट्रोजन र ४०–४० किलो फस्फोरस–पोटास, पश्चिम तराईमा १३० किलो नाइट्रोजन सिफारिस छ ।