पदभन्दा पेशा, हैसियतभन्दा क्षमता: स्वास्थ्य संस्थाको नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ ?

"पद अस्थायी हुन सक्छ, पेशा दीर्घकालीन हुन्छ। पदले जिम्मेवारी निर्धारण गर्छ; पेशाले पहिचान र विशेषज्ञता दिन्छ।" यो भनाइ सामान्य जस्तो लागेपनि स्वास्थ्य क्षेत्रको नेतृत्वको सन्दर्भमा यसको गहिराइ असिमित तथा असाधारण छ। स्वास्थ्य संस्था कुनै सामान्य कार्यालय जस्तो होइन। अस्पताल भन्नु केवल एउटा भवन, केही उपकरण, कर्मचारी र प्रशासनिक संरचनाको जोड मात्र होइन; त्यो त बिरामीको आशा अनि भरोसा, परिवारको चित्कार एंव पीडा, स्वास्थ्यकर्मीको त्याग तथा समर्पण, समाजको विश्वास र राज्यको जिम्मेवारी एकसाथ बुनिएको अत्यन्त संवेदनशील संस्था हो । त्यसैले अस्पताल वा मेडिकल कलेजको नेतृत्वमा पुग्ने व्यक्तिले केवल पदको अधिकार बुझेर मात्र पुग्दैन; उसले त्यस पदसँगै गाँसिएको जिम्मेवारी, नैतिकता, दक्षता र जवाफदेहिता पनि उत्तिकै गहिरिएर बुझ्नुपर्छ। आजभोलि स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा बहस बारम्बार सुनिन्छ की अस्पतालको निर्देशक/ मे.सु. चिकित्सक नै हुनुपर्छ कि गैर-चिकित्सक? डिन चिकित्सक हुनुपर्छ कि प्रशासक? पदमा पुगेपछि चिकित्सकले आफ्नो पेशागत काम गर्न पाउनुपर्छ कि पर्दैन? सरकारी समयबाहेक निजी पेशा गर्न पाउने कि नपाउने? यी सबै प्रश्नको उत्तर भावनाले होइन, संस्थागत आवश्यकता, कानुनी व्यवस्था, पेशागत मर्यादा र सार्वजनिक उत्तरदायित्वका कसीमा राखेरै खोजिनुपर्छ, जोखिनुपर्छ । चिकित्सक नै निर्देशक/ मे.सु. हुनु गलत हो त? कहिलेकाहीँ यस्तो तर्क सुनिन्छ -"चिकित्सकले त बिरामी हेर्ने हो, अस्पताल चलाउने होइन। अस्पताल त स्वास्थ्य प्रशासन वा व्यवस्थापन पढेका गैर-चिकित्सक व्यक्तिले मात्र चलाउनुपर्छ।" यो धारणा पूर्ण रूपमा गलत पनि होइन, तर पूर्ण सत्य पनि छैन ।

अस्पताल व्यवस्थापनमा प्रशासकीय ज्ञान, वित्तीय व्यवस्थापन, नेतृत्व, मानव स्रोत व्यवस्थापन, योजना र अनुगमन सबै अपरिहार्य छन्। त्यसैले स्वास्थ्य प्रशासन वा व्यवस्थापनमा दक्ष व्यक्ति नेतृत्वमा हुनु निःसन्देह उपयोगी हुन्छ । तर अस्पतालको वास्तविकता केवल व्यवस्थापन सिद्धान्तबाट मात्र बुझ्न सकिदैन । अस्पतालभित्रको चिकित्सकीय कार्यप्रवाह, आकस्मिक कक्षको दबाब, आईसीयू पिआईसीयू र एनआईसीयूको प्रभाबकारी व्यवस्थापन चुनौती, अपरेशन थिएटरको समस्या, अस्पताल प्रयोगशालाको सीमितता, नर्सिङ जनशक्तिको अभाव, रेजिडेन्टको कार्यभार, औषधि तथा उपकरणको आवश्यकता, र बिरामी-आफन्त एंव स्वास्थ्यकर्मीको मानसिक अवस्था यी सबै कुरा प्रत्यक्ष क्लिनिकल अनुभवबाटै गहिरोसँग बुझिन्छन्। त्यसैले वर्षौँको अनुभवी चिकित्सक निर्देशक/ मे.सु. हुनु आफैंमा गलत होइन; बरु सही चिकित्सकमा सही प्रशासनिक क्षमता पनि जोडिन आयो भने त्यो संस्थाका लागि ठूलो सम्पत्ति नै बन्न सक्छ। वर्षौँसम्म अस्पतालमा काम गरेको चिकित्सकले बिरामीको पीडा मात्र होइन, स्वास्थ्यकर्मीको पीडा पनि उत्तिकै नजिकबाट बुझ्छ। उसले लिने एउटा निर्णयले क्लिनिकल सेवामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा पनि उसले राम्ररी बुझ्न सक्छ। त्यसैले "चिकित्सक निर्देशक/ मे.सु. हुनु हुँदैन" भनेर एकपक्षीय सिद्धान्त रटाउनु उचित हुँदैन र छिण मानसिकताको उपज देखिन्छ। तर यसैसँगै अर्को सत्य पनि स्वीकार्नैपर्छ — राम्रो चिकित्सक हुनु र राम्रो प्रशासक हुनु एउटै कुरा होइन। त्यसैले चिकित्सक निर्देशक/ मे.सु. बनेपछि उसले व्यवस्थापन, वित्त, मानव संसाधन, नेतृत्व, सञ्चार र संस्थागत योजनाजस्ता क्षेत्रमा पनि आफूलाई निरन्तर सक्षम बनाउँदै लैजानुपर्छ।