श्रावणका रङ, परम्परा र पहिचानः आस्था, प्रकृति र समाजको समाजशास्त्रीय विश्लेषण

श्रावण सुरु हुनासाथ नेपाली समाजको दैनिकीमा एउटा छुट्टै रौनक थपिन्छ। बजारका पसलहरू हरिया सारी, कुर्ता, पोते र चुराले सजिन थाल्छन्। मेहेन्दी लगाउनेहरूको चहलपहल गल्लीदेखि सपिङ मलसम्म फैलिन्छ। बिहानैदेखि देशभरका शिवालयहरूमा भक्तजनहरूको लामो लाइन देखिन्छ। काँधमा जल बोकेर ‘बोलबम’ यात्रामा निस्किएका तीर्थयात्रीहरू राजमार्गदेखि गाउँका बाटोसम्म भेटिन्छन्। काठमाडौंको पशुपतिनाथदेखि देशका साना–ठूला शिवमन्दिरसम्म श्रावणले आस्था, संस्कृति र सामूहिक सहभागिताको विशेष वातावरण निर्माण गर्छ।

यी दृश्यहरू नेपाली समाजका लागि नयाँ होइनन्। वर्षैपिच्छे दोहोरिने भएकाले हामीले तिनलाई जीवनको स्वाभाविक अङ्गका रूपमा स्वीकार गरिसकेका छौँ। तर यिनै परिचित दृश्यभित्र केही गहिरा प्रश्नहरू लुकेका छन्।श्रावणमा हरियो चुरा किन लगाइन्छ ? मेहेन्दी किन यही महिनामा सर्वाधिक लोकप्रिय हुन्छ ? श्रावणलाई शिवजीको महिना किन मानियो ? सोमबारको व्रतको धार्मिक मात्र होइन, सामाजिक अर्थ के हो ? के यी सबै अभ्यास धर्मग्रन्थले तोकेका अपरिवर्तनीय नियम हुन्, वा प्रकृति, कृषि जीवन, लोकसंस्कृति र समाजको लामो यात्राले निर्माण गरेका सांस्कृतिक अभ्यास ?