चेतना बदल्ने पर्व

श्रावण शुक्ल पूर्णिमा नेपाली सांस्कृतिक जीवनको केवल जनै फेर्ने तिथि होइन, यो स्मरण, संस्कार, कृतज्ञता, आत्मशुद्धि र पुनःसङ्कल्पको दिन हो । यज्ञोपवीत, ऋषितर्पणी, उपाकर्म, रक्षाबन्धन, श्रावणी, गुँही पुन्ही, क्वाँटी पुन्ही तथा विभिन्न स्थानीय लोकपरम्पराले एउटै पूर्णिमालाई बहुआयामिक सांस्कृतिक उत्सव बनाएका छन् । हिमालको गोसाइँकुण्डदेखि काठमाडौँ उपत्यकाको गुँही पुन्ही र ब्याँचा नकेगुसम्म, वैदिक ऋषिस्मरणदेखि तराई–मधेशको रक्षाबन्धन र भारतका विभिन्न भूभागका क्षेत्रीय परम्परासम्म यो पर्व नेपालको भौगोलिक, जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक विविधतालाई एउटै भावनात्मक सूत्रमा बाँध्ने जीवित सभ्यता हो ।

‘यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं’– यो मन्त्र केवल नयाँ धागो धारण गर्ने मन्त्र होइन; पवित्रता, आयु, बल, तेज र उत्तरदायित्वको सङ्कल्प हो । तीन सूत्रलाई परम्पराले ब्रह्मा–विष्णु–महेश्वर, सत्व–रजस्–तमस्, ज्ञान–कर्म–उपासना, भूर्र–भुवः–स्वः तथा ब्रह्मचर्य–गृहस्थ–वानप्रस्थ जस्ता विभिन्न त्रयसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोडेको छ । यसको व्यावहारिक मर्म भने मन, वचन र कर्मको एकता तथा शरीर, वाणी र मनको संयम हो । नौ सूक्ष्म तन्तुलाई ॐकार, अग्नि, अनन्त, सोम, पितृ, प्रजापति, मरुत्, सूर्य र सर्वदेवतासँग सम्बन्धित गरी ज्ञान, तेज, धैर्य, शीतलता, स्नेह, प्रजापालन, बल, प्रकाश र सात्विकताको प्रतीक मानिन्छ । यसरी हेर्दा जनै शरीरमा बाँधिएको सूत्र होइन; आफूले कस्तो जीवन जिउने भन्ने दैनिक स्मरणपत्र हो ।