हिमाल बदलिँदै छ, अब राज्यको सोच बदलिनुपर्छ

भोटेकोशीको बाढीले बगाएका घर, पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना र मानवीय सपनाका भग्नावशेष अहिले पनि नदीकिनारमा छरिएका छन् । यो केवल एउटा प्राकृतिक विपत्तिको दृश्य होइन, बदलिँदो हिमाली भूगोल र त्यसअनुसार बदलिन नसकेको हाम्रो विकास सोचको कठोर ऐना पनि हो । भदौ १० मा नेपाल–चीन सीमानजिकै हिमनदीसँग सम्बन्धित चट्टान र बरफको ठूलो भू–पतनपछि आएको विनाशकारी बाढीले करिब १०० किलोमिटर तलसम्म प्रभाव पारेको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ । अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणका अनुसार घटनाबाट उत्पन्न ऊर्जा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पसरह थियो । यसले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य उजागर गरेको छ । हिमाली विपत्ति अब केवल वर्षा, पहिरो वा हिमताल फुट्ने परम्परागत ढाँचामा सीमित छैन । बरफ, चट्टान, पानी र भूगर्भीय अस्थिरता मिलेर शृङ्खलाबद्ध विपत्ति निम्त्याउन सक्छन् ।

यस घटनालाई अहिल्यै जलवायु परिवर्तनकै प्रत्यक्ष परिणाम भनेर निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन । तर विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, हिमनदीको तीव्र क्षय, पर्माफ्रोस्ट कमजोर हुनु र हिमाली ढलान अस्थिर बन्नुबीचको सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्न पनि सकिँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का पछिल्ला अध्ययनले हिन्दुकुश हिमालयमा हिमनदीको बरफ क्षय तीव्र बन्दै गएको देखाएका छन् । मौसमी हिउँको मात्रा पनि दीर्घकालीन औसतभन्दा उल्लेख्य रूपमा घटेको छ । यसले नेपालसामु गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । हिमाल बदलिँदै गर्दा हाम्रो पूर्वाधार निर्माणको सोच किन उही छ ?