राजा विक्रमआदित्य, जसले शुरु गरे विक्रम संवत | Hamro Patro
DOWNLOAD APPS BY HAMRO PATRO

ब्लग - साहित्य / हाम्रो लेख

राजा विक्रमआदित्य, जसले शुरु गरे विक्रम संवत




   Suyog Dhakal - Apr 10 2018

राजा बिक्रमआदित्यले चलाएका संवतले अब केही दिनमा २०७५ औं वर्षमा पाइला टेक्दैछ, विक्रम संवत बुझ्ने ले यि राजालाई पनि चिन्न जरुरी छ ।



विक्रम र वेटलका कहानीहरु भारतमा लोकप्रिय छन् । उनी वास्तविक राजा हुन् वा काल्पनिक, पौराणिक भन्ने प्र्रश्न अभैm रहस्यमय छ । लख काटेरै केही कुरा भन्नपर्दा उनी दुवै हुन सक्छन्, वास्तविक पनि पौराणिक पनि । उनैको नामबाट सुरु भएको हो विक्रम सम्वत । हामी आज यी रहस्यमयी राजालाई सुष्म ढंगले केलाउने प्रयास गर्नेछौँ ।
विकिपेडियामा यसबारे खोज्दा, राजा विक्रमआदित्यको कालखण्ड १०२ बि सि देखि सन् १५ सम्म थियो भनिएको छ भने, त्यही वाक्यमा उनी भारतको उज्जेनका पौराणिक राजा हुन् र उनी उनको बहादुरी, साहस र विवेकलागि प्रसिद्ध थिए पनि भनिएको छ । यहाँ इतिहास कहाँबाट सकिन्छ र पुराण कथा कहाँबाट सुरु हुन्छ भनेर हामीमध्ये जोकोही पनि अलमलिन्छौँ । ५६ बि सि बाट विक्रम कालखण्ड सुरु भएको हो भन्ने इतिहास हामीले मान्दै आइरहेकाछौँ । यो सालमा राजा विक्रमआदित्यले उज्जेनमा हमला गर्न आएका मध्य एसियालीका “साका”हरुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए । विक्रम सम्बतको क्यालेण्डर विशेष गरी भारतको उत्तरी, पश्चिमी र नेपालमा नै प्रख्यात छ । यो हाम्रो औपचारीक संवत पनि हो । यो तिथिमा आधारित क्यालेण्डर अर्थात पात्रो चैत्र महिनामा पूर्ण चन्द्रमा उदाउँदा नयाँ वर्ष सुरु हुन्छ । सन् १९७८ देखि भारतले साका क्यालेण्डरलाई औपचारिकता दिँदै आएको भएपनि, नेपाल सरकारले भने विक्रम सम्बत्लाई नै आधिकारिक मान्दै आएको छ ।

विक्रम आदित्यका विवरणहरु “कथासारित सागर”मा विशेष रुपमा पाइने गरेको छ । कश्मिीरि पण्डित सोमादेव भट्टले सन्को १२ औं शताब्दीमा संस्कृतमा उनको व्याख्या गरेका थिए । इतिहासमा कश्मिीरका राजा अनन्तदेवकी रानी सूर्यमतीको मनोरञ्जनको लागि यो कथा लेखिएको भनि भनिएको छ । १८ वटा किताबहरुमा ३ सय ५० कथा, १ सय २४ भाग र २१ हजार गद्य तथा पद्य लेखिएको, यसलाई भारतीय कथाको सबैभन्दा ठूलो संग्रह पनि मानिन्छ । कथासारित सागरमा राजा विक्रमआदित्यको बारेमा लेखिएका उनका कथा तथा विवरणहरु उनको कालखण्डको १२ सय वर्षपछि लेखिएको हो । यसकारण पनि यसमा कुन वास्तविक इतिहास, कुन पौराणिक वा काल्पनिक कथा हुन् भनेर छुट्याउनु मस्किल काम हो । हुनसक्छ यसमा इतिहास र कथा दुवै मिश्रित छन् । विक्रम–वेटलका केही कथाहरुमा पनि उनको व्याख्या पाइन्छ ।
कथासारित सागरकाअनुसार, विक्रमआदित्य परामरा वंशका राजा महेन्द्रआदित्यका छोरा थिए । तर, इतिहासमा परामराको औचित्य सन् ८०० बाट मात्र सुरु भएको पाइन्छ । परामरा वंशका भोजा १ लाई यस वंशका मुख्य शासक मानिन्छ भने यसको राजधानी हालको धारानगरलाई रहेको बताइन्छ । कथासारित सागरका यी कथा र इतिहासले यहाँनिर मेल खाँदैन । तर फेरि, यही संग्रहमा भएको वेटलका कथाहरुसँग भने पहिलो शताब्दीका वास्तविक विक्रमआदित्यसँग मेल खान्छन् । 

 
भविष्य पुराणमा विक्रमआदित्यको बारेमा धेरै कुराहरु लेखिएका छन् । यसलाई १८ पुराणमध्येको एक मुख्य पुराण मानिन्छ र येशुको जन्म हुनुअघि वा सन् सुरु हुनु अगावै व्यासले यी पुराणहरु लेखेको मानिन्छ । भविष्य पुराणमा भविष्यमा हुने घटनालाई इतिहासजस्तै गरी लेखिएको र यो शिव, विष्णु, सूर्य आदि भगवानको महिमा गाएर सुरु भएको बताइन्छ । यो पुराणले येशु, मोहम्मद, संस्कृतको पतन, चन्द्रगुप्ता, अशोक, चैतन्य, अकबर, जयचन्द्र, बेलायती साम्राज्यवाद, हिटलर, आदिको बारेमा रहस्यमय तरिकाले लेखेको बताइन्छ । यी सब घटनाहरु पहिल्यै नै घटेजसरी वरण यसमा गरिएको छ ।
भविष्य पुराणकाअनुसार विक्रमआदित्य गन्धर्वसेनाका छोरा र भगवान् इन्द्रका नाति थिए । एक दिन, अप्सरा मोहिनी भगवान् शिवलाई भेट्न कैलाशकुटतर्पm जाँदै गर्दा विक्रमका पिता गन्धर्वसेनाले ती अप्सराको बाटो छेकिदिन्छन् । यो देखेर रिसले मुमुर्रिएका इन्द्रले आफ्नै छोरालाई गधामा परिणत गरिदिन्छन् । पिताको यो हाल हुँदा विक्रमआदित्य ५ वर्षका मात्र हुन्छन् । 

तर उनमा सानैदेखि असाधारण क्षमता र ज्ञान थियो । उनका जेठा दाजु भारतुहारीले सिंहासनबाट पद त्याग गरेपछि विक्रमआदित्यले राज्यशासन गर्न पाउँदछन् । राजा विक्रम न्याय, बहादुरी, विवेक, साहस, दयालुपन र उदारपनकालागि प्रख्यात भएको यसमा लेखिएको छ । सुन्दा मिथ्य नै लाग्ने यी पुराणका कुराहरु रहस्यमयी लाग्दछन् । उनका कथाहरु वेटाला पञ्चाभिमशति, सिंमहासन द्वात्रिमशिका, लगायतमा पनि पाइन्छन् । भारतले औपचारिक रुपमा प्रयोग गर्ने गरेको क्यालेण्डर साका क्यालेण्डर पैठानका राजा शालिवाहनाको नामबाट आएको मानिन्छ । उनै राजा शालिवाहनालाई विक्रमआदित्यको नाति मानिन्छ ।

नेपालमा यस पात्रोको प्रयोग आधिकारिक रूपमा चन्द्र शमशेरको पालादेखि सुरू भएको हो र त्यस भन्दा पहिले नेपालमा शक सम्बत तथा नेपाल सम्वत प्रयोग हुने गर्दथ्यो अनि शक सम्बत १८२३ मा त्यस शक सम्बतलाई आधिकारीक प्रयोगबाट हटाईयो र विक्रम सम्बतको १९५८ औँ सालमा यो नेपालको आधिकारिक पात्रो बन्न पुग्यो भन्ने कसै कसैको भनाइ छ तर लिछ्छवी , मल्ल काल , सेन वंश का कतिपय शिलालेखहरूमा तथा पृथ्वी नारायण शाह का प्रारम्भिक शिलालेखहरूमा विक्रम सम्बत रहेकोले यो कथन झुटो ठहरिन्छ भन्ने मतहरु पनि पाइन्छ । तर जेसुकै भएपनि आधिकारीक संवत भने विक्रम संवत अघि शक संवत र नेपाल संवत थियो, यसरी आफ्नै देशका संवतलाई त्यागेर विक्रम संवतलाई अपनाएको मा उतिबेला देखि अहिलेसम्म पनि बिरोध र यस संवतलाई आगन्तुक मान्ने चलन पनि पाइन्छ । सरकार र समुदायले विक्रम संवत लगायत नेपाल संवत अनि अन्य नेपाली संवतलाई पनि उत्तिकै महत्व भने दिनुपर्ने देखिन्छ । विक्रम संवत भित्रैका धेरै चाडपर्व अनि जात्राहरु अन्य संवतमा आधारित छन् ।

राजा बिक्रमआदित्यले चलाएका संवतले अब केही दिनमा २०७५ औं वर्षमा पाइला टेक्दैछ, विक्रम संवत बुझ्ने ले यि राजालाई पनि चिन्न जरुरी छ । राजा विक्रमआदित्यको बारेमा मेक्काको काबामा पनि केही कुराहरु कुँदिएको भेट्टाइएको पनि बताइन्छ । विक्रमआदित्यलाई पछि भारतका शासकहरुले उपनामको रुपमा प्रयोग गरेको पनि पाइएको छ जस्तै चन्द्रगुप्ता विक्रमआदित्य, हेमचन्द्र विक्रमआदित्य, आदि । उनको बारेमा तथ्यहरु फेला पर्न मुस्किलजस्तै नै छ । इतिहासमा स्थान बनाएपनि मिथ्यले भरिएका कथाहरुकै कारणले उनी रहस्यमय बन्न पुगेका हुन् ।

हाम्रो पात्रोका लागि सुयाेग ढकाल 



Liked by
Liked by
0 /600 characters
Hamro Patro - Connecting Nepali Communities
Hamro Patro is one of the first Nepali app to include Nepali Patro, launched in 2010. We started with a Nepali Calendar mobile app to help Nepalese living abroad stay in touch with Nepalese festivals and important dates in Nepali calendar year. Later on, to cater to the people who couldn’t type in Nepali using fonts like Preeti, Ganesh and even Nepali Unicode, we built nepali mobile keyboard called Hamro Nepali keyboard.