कबीरका कविताहरुमा भगवानतत्व | Hamro Patro
Make Kundali | Buy Tickets | Live Video Call

ब्लग - साहित्य / अध्यात्म

कबीरका कविताहरुमा भगवानतत्व




   Suyog Dhakal - May 22 2018

यदि तिमी ब्राह्मिण हुँ भन्छौ भने ब्राह्मिण माताको कोखबाट जन्म लिएका भन्छौ भने तिमी जन्मिँदा कुनै विशेष नलीबाट जन्मियौ के ?



“साथी,
तिमीसँग एउटै त जिन्दगी थियो
त्यो पनि खेर फाल्यौ ।”

१५ औंँ शताब्दीका रहस्यमयी कवि कबीरका कृतिहरुको अनुवाद गरेका छन् प्रसिद्ध भारतीय कवि अरविन्द कृष्ण मेहरोत्राले । माथि उल्लिखित कविताको अंश उनै मेहेरोत्राले अनुवाद गरेका “सङस् अफ कबीर”को उत्ति हो ।

कबीरका लेखहरु अनुवादित भएको यो पहिलो पटक भने होइन । चर्चित कवि रविन्द्रनाथ टेगोरदेखि हालसाल लिण्डा हेस, शुकदेव सिंह, विनय ढारवाडकरले समेत उनका लेखहरुको अनुवाद गरेका छन् ।
कबीरका लेखहरुको आधिकारिक संकलन आजसम्म भेटिएको छैन न त उनका पूर्वपदहरुको आधिकारिक पुष्टि नै छ । कवितामार्पmत् औपचारिक धार्मिक संरचनालाई चुनौती दिने उनै सर्जक कबीरको धार्मिक आस्थाको ठोस प्रमाण भने भेटिन मुस्किल छ । उनको नाममा समाधि गरिएको छ भने उनैको नाममा चिहान पनि खडा गरिएको छ । उनी मुसलमान हुन् कि हिन्दू भन्नेमा विवाद छ । १५ देखि १७ औँ शताब्दीमा हिन्दूस्तानमा भक्ति आन्दोलनमा धार्मिक विचारहरुबीच हुन थालेको संगममाझ नै उनको अस्तित्व रहेको पाइन्छ । यस समयमा धार्मिक पहिचानभन्दा मानवीय दूरदृष्टिले बढी महत्व पाउँथ्यो । इतिहासको यही कालखण्डका अन्य मुख्य हस्तीहरु तुलसीदास, मीराबाइ, चैतन्य तथा गुरु नानक पनि हुन् ।
यी जनकविहरु तथा विद्वानहरुबीच के समानता थियो त ? उनीहरु हिन्दू धर्ममा बढ्दै गइरहेको जातीय विभाजन र मुसलमानहरुमा शेरियाका नाममा बढ्दै गइरहेको जातीय विभाजन र धर्मको संस्थागत गर्ने अवधारणाको कठोर विरोधी थिए । कबीरका ब्राह्मिण समुदायप्रति लक्षित गरिएका कविताले भारतमा वर्षौँदेखि रहिआएको जातीय विभेदको उजागर गर्दछ ।
यदि तिमी ब्राह्मिण हुँ भन्छौ भने
ब्राह्मिण माताको कोखबाट जन्म लिएका भन्छौ भने
तिमी जन्मिँदा कुनै विशेष नलीबाट जन्मियौ के ? 


ब्राह्मिणहरुले आफ्नो समुदायको स्वार्थपूर्तिको लागि साधारण मानिसहरुमाथि गरिएको विभाजनको उनले खरो विरोध गरेका छन् । 


यदि सृष्टिका सर्जक
जातलाई लिएर यति सजक हुन्थे भए
हामी सबै यो संसारमा आउँदा
निधारमा जातको दाग बोकेरै आउँथ्यौँ ।

भलै उनका कविताहरुमा कार्ल माक्र्सको जस्तो संगठित अभिव्यक्ति नपाइएला तर उनका भक्ति आन्दोलनमा वर्गीय प्रतिरोध हुने गर्दथ्यो । कुर्रातुलेन हाइडरको सर्वोत्कृष्ट उर्दू भाषामा रचित कृति “आगका दार्या”मा एक पात्रको अनुभव यसरी लेखिएको छः 


राजा, सम्राट तथा सेनाहरुको संसारबाट बिदा भएपछि, कमलले अर्को संसार देखे । यो अर्को संसारमा कामदार, नाइ, किसान, तथा गरिब कालिगढहरु बस्थे । यो प्रजातान्त्रिक हिन्दुस्तानमा सन्तहरुले ती कामदार र उनीहरुको बासस्थानको रक्षा गर्दथे । शताब्दिऔँदेखि सास्ती भोगिरहेका अछुतहरुले पनि माथिल्लो जातका ब्राह्मिणको मध्यस्थताबिना नै राम नाम पुकारिरहेका थिए । यो अनौठो संसार थियो, हिन्दू र मुसलमानको पहिचानभन्दा माथि उठेको संसार । यहाँ मायाले शासन थियो र कमल इनसानको खोजिमा थिए । 


विभेदको यस्तो वातावरणमा कबीरले उनका समकालिन कृतिहरुमा अनुष्ठानको औपचारिकतालाईभन्दा आध्यात्मिकताको सर्वोच्चतालाई बढावा दिन्थे । 


जाऔँ !
सबैजना भन्ने गर्छन्,
यसरी भन्छन् कि उनीहरुलाई थाहा छ स्वर्ग कहाँ छ,
तर उनीहरुलाई सोधी हेर्नु
उनीहरुले टेक्ने धर्तीमुनि के छ भनेर,
उनीहरुले तिमीलाई रित्तो आँखाले हेर्नेछन् । 


कबीरका लेखहरुमा विविधता पाइन्छ । उनी चिन्तनशील लेख जति लेख्थे, त्यति नै अस्तित्ववादसम्बन्धि पनि लेख्थे । उनको अनुवादित कृति “सङस् अफ कबीर”ले कविका यी भिन्नभिन्न लयलाई नौ वटा अध्यायमा विभाजित गर्दै विश्व पाठकसामु प्रस्तुत गरिएको छ । उनका लेखहरुमध्येमा धर्मको ढोंगीपना विरुद्धका लेख अभैm पनि उत्तिकै शक्तिशाली र सान्दर्भिक लाग्दछन् ।
कबीर हिन्दू धर्मका अनुष्ठानविरुद्ध मात्र होइन, मुसलमानी विधिप्रक्रिया तथा मुल्लाहकाविरुद्ध पनि उर्लिएका छन् । खासमा भन्न पर्दा उनका प्राय कृतिहरुमा भगवानको अवधारणा र धर्मको संस्थागततालाई नै नकारिएको छ । कबीरका कृतिको अर्का अनुवादक ढारवाडकरका अनुसार कबीरले मान्ने गरेको भगवानको कुनै विशेषता थिएन । उनी निगुर्ण भगवान मान्ने गर्थे । धार्मिक नभइकनै भगवान मान्न सकिने उनको विचार थियो । भगवानको अवधारणालाई उनले अपरिहार्य रुपमै स्वतन्त्र र निष्पक्ष बनाइदिएका थिए । यी कविलाई अभैm नजिकबाट चिन्नका लागि उनका अनुवादित लेख “सङस् अफ कबीर” पढ्नैपर्छ ।

हाम्रो पात्रोका लागि सुयोग ढकाल



Liked by
Liked by
0 /600 characters
Hamro Patro - Connecting Nepali Communities
Hamro Patro is one of the first Nepali app to include Nepali Patro, launched in 2010. We started with a Nepali Calendar mobile app to help Nepalese living abroad stay in touch with Nepalese festivals and important dates in Nepali calendar year. Later on, to cater to the people who couldn’t type in Nepali using fonts like Preeti, Ganesh and even Nepali Unicode, we built nepali mobile keyboard called Hamro Nepali keyboard.