के हो मनुस्मृति ? | Hamro Patro
Make Kundali | Buy Tickets | Live Video Call

ब्लग - साहित्य / अध्यात्म

के हो मनुस्मृति ?




   Suyog Dhakal - May 22 2018

मुसलमानहरुको शारिया वा इसाइ धर्मावलम्बीहरुको गिर्जाघरको सिद्धान्तजस्तो धेरैले मनुस्मृतिलाई हिन्दू धर्मको कानुनी किताब वा कुनै पनि देशको संविधान सरह मान्ने गर्दछन् ।



मनुस्मृतिमा समाजमा मानिसहरुले गर्नुपर्ने आचरणको संग्रहण तथा संगठन गरिएको छ । यसको अस्तित्व करिब १८ सय वर्षअघि भएको मानिन्छ जुन समयमा यग्नमा आधारित वेदिक हिन्दू धर्म मन्दिरमा आधारित पौराणिक हिन्दू धर्ममा परिणत हुँदै गइरहेको थियो ।
मुसलमानहरुको शारिया वा इसाइ धर्मावलम्बीहरुको गिर्जाघरको सिद्धान्तजस्तो धेरैले मनुस्मृतिलाई हिन्दू धर्मको कानुनी किताब वा कुनै पनि देशको संविधान सरह मान्ने गर्दछन् । तर खासमा यस्तो होइन । मनुस्मृति ब्राह्मिण तथा राजामहाराजाजस्ता “माथिल्लो” जातका लागि ब्राह्मिणद्वारा बनाइएको आचारसंहिता हो । यो धर्मशास्त्रको एउटा भाग हो । मनुस्मृतिलाई मानव धर्मशास्त्र पनि भनिन्छ, स्मृतिले मनन बुझाउँछ । मानिसको जीवन काल, स्थान र पात्रसँगै परिवर्तन हुँदै जान्छ ।
हिन्दू धर्ममा जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन वा पुरुषार्थ प्राप्तिका लागि मानिसले चार वटा उद्देश्य प्राप्त गर्नपर्छ । जसमा धर्म अथवा सामाजिक जिम्मेवारीबोध, अर्थ अथवा सम्पत्ति आर्जन तथा वितरण, काम अथवा शारीरिक सन्तुष्टि तथा मोक्ष अथवा सांसारिक मोहबाट अलग रहनुपर्दछ । यी चार खोजिको ज्ञानलाई शास्त्र भनिन्छ । यसबाट धर्मशास्त्र, अर्थशास्त्र, कामशास्त्र र मोक्षशास्त्र बन्दछन् । 


मौर्य साम्राज्यको समयमा ब्राह्मिणहरुले यी शास्त्रहरुको संकलन गर्न थाले । यी शास्त्रहरु पद्यमा लेखिएका हुन्थे, सम्झन सजिलो बनाउनका लागि वाक्यहरु छोटा र संक्षिप्त हुने गर्दथे र यसलाई सूत्र भनिन्थ्यो । पछि यिनीहरुले गद्यको रुप धारण गरे र श्लोक भनिन थाल्यो । अपस्थाम्भ, गौतम, बौद्धयानहरुले धर्मशास्त्र संकलन गरे, चाणक्यले अर्थशास्त्र, वात्स्यायनले कामशास्त्र भने पतञ्जली, बादार्याना, आदिले मोक्षशास्त्रको संकलन गरे । यसमा याद राख्नपर्ने कुरा के छ भने, यी सब विद्वान्हरुले यी शास्त्र समाजमा व्याप्त अभ्यास र वेदका ज्ञान संकलन मात्र गरेका थिए ।
मनुस्मृति अरु धर्मशास्त्रभन्दा बेग्लै छ किनकी यो पुराणहरुमा जस्तै संसारको उत्पत्तिबाट सुरु भएको छ । यसमा चार वर्ण र उनीहरुको नियम, कठिनाइहरुको व्यवस्थापन, पाप, र अन्त्यमा मानव जीवनको दुई मुख्य निचोडः अर्को जीवनका लागि यो जीवनमा प्राप्त गर्नुपर्ने फल वा जन्म र मृत्युको चक्रबाट मुक्ति बारे लेखिएको छ । 


मनुस्मृतिको उत्पत्ति सृष्टिकर्ता ब्रह्माबाट भएको भनिन्छ जसले यी ज्ञान पृथ्वीको पहिलो मानव मनुलाई, उनले भृगुलाई र उनले पनि आफ्ना शिष्यहरुलाई बाँडेको भनिन्छ । मनुस्मृतिलाई सबैभन्दा उत्कृष्ट धर्मशास्त्रको किताब मानिँदै आएको छ । वैदिक धारणाअनुसार नै मनुस्मृतिले पनि समाज चार वर्णमा विभाजित छ भन्ने मान्छ । ब्राह्मिण, क्षेत्री, वैश्य तथा शुद्र । धर्मशास्त्रमा ब्राह्मिणको आचारसंहितालाई मात्र जोड दिइएको भएपनि मनुस्मृतिमा भने ब्राह्मिण र क्षेत्रीको पनि आचारसंहितालाई उत्तिकै महत्वका साथ लेखिएको छ । मनुस्मृतिको २५ सय हरफमध्ये हजारभन्दा बढी हरफ ब्राह्मिणका लागि, अर्को हजारभन्दा बढी राजा, राज्यशक्ति तथा शासनका लागि, आठ वटा वैश्यका लागि र दुई वटा मात्र शुद्रका लागि लेखिएका छन् । यसकारण यसमा पुरै समाजका लागि आचारसंहिता लेखिएको नभई ब्राह्मिण र राज्यसँगको उनीहरुको सम्बन्ध कस्तो हुनपर्ने भन्नेबारे लेखिएको छ । 


मनुस्मृति ब्राह्मिणहरुलाई सफलता तथा महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान गर्ने रणनीतिक माध्यम बन्यो । ब्राह्मिणहरुको प्रभुत्व यसकारण पनि मुघल साम्राज्य, बेलायती शासन र स्वतन्त्रतापछि पनि रहिरह्यो । भारतमा मुसलमानहरुको शासनकालमा मनुस्मृति प्रयोगमा थिएन । तर बेलायतले भारतमाथि पकड जमाएर कानुनी नियम बनाएर शासन गर्न थालेपछि, मुसलमानहरु शारिया मान्ने भए तर हिन्दू समुदाय अलमलमा पर्न थाल्यो । यसकारण मनुस्मृतिलाई नै उनीहरुले हिन्दूहरुको कानुनी किताब मान्न थाले । यसले गर्दा मनुस्मृति विश्वभर प्रख्यात बन्न पुग्यो । यो बेलासम्म समाजमा महिला तथा दलितहरुको अवस्था क्षेत्रअनुसार फरक त थियो तर दबिएको थिएन । तर बेलायतीहरुले यो अवस्था बदल्नका लागि भाँड्ने र शासन गर्ने नीति लिँदै समाजको रुप बदल्दिए र भाँडभैँलो पैmलाए ।
१९ औं शताब्दीमा मनुस्मृतिलाई मानवजीवनलाई सहज गर्ने ज्ञानका रुपमा लिइन्थ्यो भने २० औँ शताब्दीमा आएर मनुस्मृतिले जातीय प्रथालाई बढावा दिएको मानियो । जात राजनीतिक मुद्दा हुन थालेपछि यसले भारतमा असमानता बढाएको भन्दै यो किताबलाई सार्वजनिक रुपमा जलाउने कार्यहरु समेत हुन थाले । मनुस्मृतिलाई जातीयतालाई प्रश्रेय दिने श्रोतको आरोप लगाइने गरेको भएपनि, वास्तवमा यो सोही हेतुले लेखिएको भने होइन । समाजमा रहिआएका सामाजिक अभ्यासहरुको संकलनमा मात्र यो केन्द्रित थियो । 


हाम्रो पात्रोका लागि सुयोग ढकाल



Liked by
Liked by
0 /600 characters
Hamro Patro - Connecting Nepali Communities
Hamro Patro is one of the first Nepali app to include Nepali Patro, launched in 2010. We started with a Nepali Calendar mobile app to help Nepalese living abroad stay in touch with Nepalese festivals and important dates in Nepali calendar year. Later on, to cater to the people who couldn’t type in Nepali using fonts like Preeti, Ganesh and even Nepali Unicode, we built nepali mobile keyboard called Hamro Nepali keyboard.