संस्कार र बालबालिका | Hamro Patro
Make Kundali | Buy Tickets | Live Video Call

ब्लग - साहित्य / अध्यात्म

संस्कार र बालबालिका




   Suyog Dhakal - Apr 03 2018

भएका राम्रा संस्कारको उपयुक्त कारण दिन नजान्नाले विश्वास नलाग्ने किसिमका कारणहरु दिँदै बालबालिकामाथि त्यस्ता संस्कारहरु लाँद्न खोजे, अवश्य पनि ती संस्कार टिक्न सक्दैनन् ।



मन्दिर छिर्नुअघि जुत्ताचप्पल किन खोल्नुपर्छ ?
बिहानबेलुका धुपबत्ती किन दिनुपर्छ ?
भगवानलाई नरिवल किन चढाइन्छ ?
मंगलबार घरमा मासु किन पकाउनुहुन्न ?
व्रत किन बसिन्छ ?


घरमा सानसाना केटाकेटीले यस्तो प्रश्न गरेको सुन्नुभएकै होला । हामीमध्ये कतिले यसको जवाफ दिने गरेका छौँ वा नानीहरुलाई यसको जवाफ दिन सक्नुपर्ने हो भनेर त्यसलाई गम्भिरतापूर्वक लिने गरेका छौँ ? नेपाली समाजमा संस्कार हराउँदै गएको भनी हामी चिन्ता त लिन्छौँ तर संस्कार सिकाउन वा संस्कारमा लुकेको मर्म उत्सुकताका साथ कसले सिकाउने गरेका छौँ ?
नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो । हिन्दू धर्मको बाहुल्यता भएपनि सबै धर्मलाई उत्तिकै महत्व दिनुपर्ने देखेर नेपालले धर्मनिरपेक्षको बाटो रोजेको हो । हामीमध्ये धेरै हिन्दू त छौँ तर हिन्द्र धर्मको संस्कारलाई बिस्तारै त्याग्दै गइरहेका छौँ । सानो छँदा मन्दिरमा घण्टी किन बजाउनुपर्छ भनेर आमालाई सोध्दा, आमासँग यसको जवाफ थिएन । बुवाले हामी हिन्दू हो, मन्दिरमा हिन्दूहरुले घण्टी बजाउनुपर्छ त भनिदिनुभयो तर चित्त बुझ्दो जवाफ पाइएन । मन्दिर जाँदा घण्टी बजाउने गरेपनि म आपैmँ अनुत्तरित छु, म घण्टी किन बजाउँछु भन्नेबारे ।
दक्षिण एसियाली मुलुकहरुमा यस्तो दुविधा अक्सर आउने गर्दछ । हाम्रो साँस्कृतिक तथा धार्मिक मान्यताहरु विभिन्न संस्कारसँग जोडिएका छन् । यस्ता संस्कारहरु बच्चाहरुमा जर्बजस्ती लाँद्न वा खाँद्न खोज्दा, अवश्य पनि उनीहरु यसबाट झन्झनै टाढिनेछन् । हामीले नै यस्ता संस्कारहरु जानेर मान्ने ग¥यौँ भने विश्वले नै संस्कारको धनी धर्म मान्दै आएको हिन्दू धर्मबाट हामीले धेरै कुरा सिक्न सक्छौँ र राम्रो कामलाई निरन्तरता पनि दिन सक्छौँ । अभिभावकको रुपमा बालबालिकाको लागि यति गर्न सकिन्छ कि ?


१. बालबालिकाले राख्ने गरेका जिज्ञासाहरुलाई खुल्ला मनमस्तिष्कले सम्बोधन गर्ने गरौँ ।
प्रश्न सरल वा जटिल जे भएपनि बालबालिकाको जिज्ञासालाई सम्बोधन गर्ने गरौँ । आपूmलाई त्यसबारे थाहा नभएर अनुसन्धान गरेर समय दिन परे, त्यो पनि गरौँ । हातहातमा मोबाइल र इन्टरनेटको पहुँच भएकाले जवाफहरु सजिलै पाउन सकिन्छ तर भरपर्दो माध्यम हो वा होइन ख्याल गर्ने गरौँ । इन्टरनेटबाट ननिस्केका वा पत्ता लाग्न नसकेका कुराहरु आपूmभन्दा अग्रज जो कोही, धर्मगुरु, विद्य, आध्यात्मिक गुरु, आदिहरुलाई सोध्न पनि सकिन्छ । चिनमाया मिसनले प्रकाशन गरेको किताब ह्वाई डु वी नामक किताबमा हाम्रा संस्कारपछाडि रहेका कारणहरुबारे यसमा राम्ररी खुलाइएको छ । यस्तै अरु किताबको अध्ययन गरेर पनि बालबालिकाको जिज्ञासा मेटाउन सकिन्छ । 


२. बालबालिकालाई छलफलमा सरिक हुन लगाउनुहोस् ।
आपूmभन्दा साना बालबालिकाले प्रश्न तेस्र्याउँदा हामी कहिलेकाहीँ अपमानित वा असहज महसुस गर्दछौँ । कति समय हामी नानीहरुलाई धेरै जान्ने न हो वा थाहा छैन भनेरै पनि कुरा सकाइदिन्छौँ । बालबालिकाहरु जिज्ञासु स्वभावका हुन्छन् । अभिभावकले जस्तो बनायो, त्यस्तै भइदिन्छन् बालबालिकाहरु । हामीले भनेको मान्नुपर्छ भनेर आफ्नो विचार लाँद्नेभन्दा पनि उनीहरुको जिज्ञासा मेट्ने र चित्त नबुझेको केही कुरा भए उनीहरुको विचार पनि सुन्ने गर्नुपर्छ । यसरी छलफल गर्दा उनीहरुको चित्त नबुझेको पाटोबारे थाहा पाउन सकिन्छ भने आवश्यक थप अनुसन्धान गर्न पर्ने कुराहरु पनि पत्ता लाग्दछ । आफ्नो घरको वा धर्मको संस्कार जोगाउनका निम्ति बालबालिकाहरुले पनि यसलाई मनैदेखि स्वीकार गर्न वा अप्नाउन जरुरी हुन्छ । 


३. आफ्नो घरको वा धर्मको संस्कारको समीक्षा गर्ने गर्नुहोस् ।
आपूmले मान्दै आएको धर्म वा संस्कारमा भएका राम्रा, नराम्रा वा परिमार्जन गर्न सकिने अभ्यासहरुको समीक्षा गर्नुहोस् । हामीहरु परम्परावादी त छौँ तर आधुनिक विचारधाराबाट पनि प्रभावित हुँदै गइरहेका छौँ । बितेका केही वर्षअघि अर्थ राख्ने कुराहरुले अहिले अर्थ नराख्न पनि सक्छन् । केही अभ्यासको संरक्षण गर्नैपर्ने हुन्छ होला, बालबालिकाहरुलाई त्यसबारे सिकाउनुहोस् र मान्न किन जरुरी छ बारे पनि बताउनुहोस् । यसरी आपूmले मान्दै आएको संस्कारलाई अन्धाधुन्ध मान्नेभन्दा पनि त्यसको समीक्षा गर्दै अगाडि बढ्दा धेरै राम्रा अभ्यासहरु पछिसम्मै रहन सक्छन् । 


४. समयानुसार आपूmलाई काम नदिने संस्कारलाई त्याग्नुहोस् ।
यो त्यति सजिलो काम भने होइन । परापूर्वकालदेखि मान्दै आएको भनी कति काम, कर्तव्य वा संस्कार अप्ठेरो लाग्दा लाग्दै पनि हामी तिनीहरुलाई निरन्तरता दिइरहेका हुन्छौँ । आफ्नो परिवार र समुदायको हित नहुने त्यस्ता संस्कारहरुलाई त्याग्नका लागि हामी डराउन हुन्न । बालबालिकालाई असल गुण र संस्कार प्रदान गर्न खोज्दै हुनुहुन्छ तर भेदभाव वा अन्यायलाई प्रोत्साहन दिने खालका संस्कार सिकाउन खोज्नु, उही परम्परावादी सोचलाई मलजल गर्नु सरह हुनेछ । अब आउने पुस्तालाई के दिने वा सिकाउने हाम्रो हातमा छ । हाम्रा आमाबुवाले सिकाएका सबै कुरा हामीले पनि त पालना गरेका छैनौँ होला नि । यसकारण गहिरो अर्थ बोकेका राम्रा अभ्यासहरुलाई निरन्तरता प्रदान गर्नका लागि पनि नचाहिने अभ्यासहरु हटाउँदै लानुपर्छ । 


५. परिवारका केही संस्कारलाई परिमार्जन गर्दै लानुहोस् ।
सबै अभ्यासहरु कामै नलाग्ने नहुन पनि सक्छन् । आवश्यकता अनुसार परिमार्जन गर्दै लाँदा, त्यस्ता संस्कार वा अभ्यासले बालबालिकाहरुलाई धेरै कुराहरु सिकाउन सक्छन् । परिमार्जित गर्न सकिने संस्कारहरुलाई परिमार्जन गरेरै बालबालिकालाई सिकाउने गर्नुहोस् । समय बित्दै जाँदा परिमार्जित गर्नुपर्ने संस्कारहरु बढ्दै पनि जालान् । यसकारण थोत्रो भन्दै पुरानो संरचनालाई एकै साथ भत्काउन सकिँदैन पनि, यसकारण समयानुसार परिमार्जन गर्दै, त्यसमा भएका राम्रा अभ्यासहरुलाई प्रोत्साहन गर्दै लानुपर्छ ।
धर्म वा संस्कार जोगाउनका लागि यसका राम्रा प्रयासहरु हामी सबैले आफ्ना नानीहरुलाई सिकाउँदै लानुपर्छ । भएका राम्रा संस्कारको उपयुक्त कारण दिन नजान्नाले विश्वास नलाग्ने किसिमका कारणहरु दिँदै बालबालिकामाथि त्यस्ता संस्कारहरु लाँद्न खोजे, अवश्य पनि ती संस्कार टिक्न सक्दैनन् । राम्रा संस्कार हराउँदै जानु नयाँ पुस्ताको गल्ती होइन, पुरानो पुस्ताले ती संस्कारहरुलाई राम्ररी हस्तान्तरण गर्न नजान्नुको उपज हो । सबै धर्मको जय होस्, नानीहरुले राम्रा कुरा सिक्दै जान पाउन् ।

हाम्रो पात्रोका लागि सुयोग ढकाल



Liked by
Liked by
0 /600 characters
Hamro Patro - Connecting Nepali Communities
Hamro Patro is one of the first Nepali app to include Nepali Patro, launched in 2010. We started with a Nepali Calendar mobile app to help Nepalese living abroad stay in touch with Nepalese festivals and important dates in Nepali calendar year. Later on, to cater to the people who couldn’t type in Nepali using fonts like Preeti, Ganesh and even Nepali Unicode, we built nepali mobile keyboard called Hamro Nepali keyboard.