मुन्धुमको गहिराइबाट मञ्चसम्म आइपुगेको केसामी–नामसामी

कहिलेकाहीँ तपाईंले गरिरहेको संस्कार किन गरिरहेको छु या यो संस्कार नै किन र के भएर यहाँसम्म आइपुग्यो भन्ने विचारहरू दिमागमा खेलाउनुहुन्छ ? अथवा आएको छ ? अर्थात् तपाईं–हामीले मान्दै, मनाउँदै आएको संस्कार वा संस्कृतिको इतिहास बुझ्ने कोशिश गर्नुभएको छ ? हामीले जिउँदै आएको जीवनशैलीको उत्पत्ति कसरी भयो भन्ने हुन्छ कि हुँदैन ? मलाई चाहिँ भएको छ । यस्ता प्रश्नहरू बालमस्तिष्कमा खेलिरहन्थे । यस्ता प्रश्नहरूमध्ये एउटा प्रश्न थियो– ‘हामी आफ्ना आफन्तहरू मर्दा किन जुठो बार्छौं ?’

आज वर्षौंपछि उत्तर पाएको छु । उत्तर छ– किराती समुदायभित्रको याक्थुम मुन्धुमभित्र, याक्थुम मुन्धुमको पनि केसामी नामसामी र च्याब्रुङ मुन्धुमभित्र । अझ रोचक कुरा त के छ भने, यही विषयलाई लिएर नाटक बनेको छ । झ्याउ लाग्दो किताबहरू पनि पढिरहन नपर्ने, न त घण्टौँ स्क्रिनअगाडि झुन्डिरहनुपर्ने, आफूले नबुझ्ने साहित्यिक र प्राविधिक शब्दहरू पनि बुझ्नका लागि घोत्लिनु नपर्ने । रमाइलो अनि ज्ञान पनि, दुवै हातमा लड्डु । अब मूल मुद्दातर्फ ः